Việc Quốc hội thông qua Luật Thanh tra năm 2025 cùng với việc Chính phủ ban hành Nghị định số 217 về kiểm tra chuyên ngành đã tạo lập khuôn khổ pháp lý mới, thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ trong tổ chức và hoạt động thanh tra, kiểm tra, hướng tới nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, giảm phiền hà cho người dân và doanh nghiệp.

Luật Thanh tra năm 2025 ra đời trong bối cảnh yêu cầu đổi mới phương thức quản lý nhà nước, cải cách thể chế và xây dựng bộ máy tinh gọn ngày càng trở nên cấp thiết. Sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Thanh tra 2010 và các lần sửa đổi, thực tiễn đã cho thấy nhiều hạn chế, đặc biệt là tình trạng chồng chéo, trùng lặp giữa thanh tra, kiểm tra và kiểm toán; sự lẫn lộn giữa chức năng thanh tra với kiểm tra chuyên ngành; việc “thanh tra hóa” hoạt động quản lý thường xuyên, gây áp lực lớn cho tổ chức, doanh nghiệp.

Luật Thanh tra mới nhất 2025 và tổng hợp văn bản hướng dẫn (Hình từ internet)

Luật Thanh tra 2025 thể hiện tư duy cải cách rõ nét khi thực hiện tinh gọn mạnh mẽ hệ thống tổ chức thanh tra. Theo đó, không còn tổ chức thanh tra cấp huyện, không tổ chức thanh tra sở và chỉ duy trì một số ít cơ quan thanh tra bộ trong những lĩnh vực đặc thù theo quy định chặt chẽ của luật. Việc thu gọn đầu mối không chỉ nhằm giảm biên chế mà quan trọng hơn là tái cấu trúc chức năng, nâng cao tính tập trung, thống nhất, hạn chế tối đa tình trạng nhiều đoàn thanh tra cùng kiểm tra một đối tượng trong cùng thời gian.

Một điểm đổi mới có tính đột phá là Luật Thanh tra 2025 không còn giao chức năng thanh tra cho các cơ quan quản lý nhà nước. Thanh tra được xác định là chức năng riêng của cơ quan thanh tra nhà nước, tách bạch với hoạt động quản lý. Sự phân định rõ ràng này góp phần khắc phục nguy cơ xung đột lợi ích, tăng cường tính độc lập, khách quan của hoạt động thanh tra, đồng thời buộc các cơ quan quản lý phải nâng cao chất lượng quản lý thường xuyên, phòng ngừa vi phạm từ sớm.

Luật Thanh tra 2025 cũng không còn phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành, đồng thời làm rõ ranh giới giữa thanh tra và kiểm tra. Theo đó, thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật theo trình tự, thủ tục chặt chẽ, có thẩm quyền xử lý đặc thù; còn kiểm tra là hoạt động quản lý thường xuyên nhằm phát hiện, chấn chỉnh kịp thời các rủi ro, sai sót. Cách tiếp cận này giúp trả lại đúng bản chất của từng loại hoạt động, hạn chế sự can thiệp hành chính không cần thiết.

Những đổi mới của Luật Thanh tra 2025 được cụ thể hóa và bổ trợ quan trọng bởi Nghị định số 217 của Chính phủ về kiểm tra chuyên ngành. Nghị định xác lập nguyên tắc kiểm tra dựa trên quản lý rủi ro, không trùng lặp với thanh tra, kiểm toán; không kiểm tra nhiều lần trong cùng thời kỳ đối với cùng một nội dung, đối tượng. Đáng chú ý, các tổ chức, doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật sẽ được miễn hoặc giảm tần suất kiểm tra, thể hiện tư duy quản lý tiến bộ, khuyến khích tuân thủ.

Bên cạnh đó, Luật Thanh tra 2025 chú trọng đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong hoạt động thanh tra. Việc khai thác cơ sở dữ liệu dùng chung, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan nhà nước sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, nâng cao hiệu quả thanh tra và phòng ngừa tiêu cực.

Có thể khẳng định, Luật Thanh tra 2025 cùng Nghị định 217 đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho một giai đoạn phát triển mới của hoạt động thanh tra, kiểm tra, góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, liêm chính, phục vụ và tạo dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định.